การบำบัดน้ำเสียด้วยวิถีธรรมชาติ

  ขยะ เป็นปัญหาใหญ่ระดับโลกของเมืองแต่ละประเทศที่มีการรับมือ ซึ่งในแต่ละประเทศต่างก็มีการวิธีการกำจัดขยะในหลายรูปแบบ ซึ่งบางอย่างก็มีผลกระทบต่อระบบสิ่งแวดล้อม ขยะนอกจากนี้ยังส่งผลกระทบต่อน้ำ ทำให้น้ำเสียจากการทิ้งขยะตามแม่น้ำ ลำคลองส่งผลให้น้ำเน่าเสีย โดยเฉพาะในกรุงทพมีคลองที่น้ำเน่าเสียจำนวนมาก จากการทิ้งขยะลงน้ำ ซึ่งพระราชดำริของในหลวงรัชกาลที่ 9 คือการแก้ไขปัญหาขยะและน้ำเน่าเสียด้วยการใช้วิธีธรรมชาติ โดยพระองค์ท่านได้ทำการทดลองบนพื้นที่บริเวณแหลมผักเบี้ย จังหวัดเพชรบุรี ใช้เนื้อที่กว่าพันไร่ สังเหตุที่พระองค์ท่านทรงเลือกใช้พื้นที่จังหวัดเพชรบุรี เนื่องด้วย ในปีพ.ศ. 2533 ขณะนั้น เกิดประสบปัญหาขยะและน้ำเน่าเสียในแม่น้ำเพชรบุรีอย่างหนัก อันมาจากปัญหาการทิ้งขยะลงแม่น้ำก่อให้เกิดการหมักหมมของเสีย ส่งผลต่อแม่น้ำอย่างมาก แต่ละวันมีของเสียปล่อยลงสู่แม่น้ำเพชรบุรีกว่า 3,500 – 4,500 ลูกบาศก์เมตร มีขยะมากถึง 40 ตัน ซึ่งชาวบ้านต้องทนกลิ่นเหม็นทุกวันจนคิดว่าไม่มีทางแก้ไขได้

การแก้ไขปัญหาน้ำเสียของแนวทางพระราชดำรินั้น พระองค์ใช้วิธีธรรมชาติหลายรูปแบบทั้งง่าย และใช้วัสดุท้องถิ่น มีค่าใช้จ่ายน้อยทุกคนสามารถทำได้ และแก้ไขปัญหาได้อย่างเหลือเชื่อโดยไม่จำเป็นต้องทุ่มเงินมหาศาลเพื่อสร้างโรงบำบัดน้ำเสีย วิธีหนึ่งที่หลักแหลมคือ การนำขยะที่ย่อยสลายได้มาทำปุ๋ยหมัก และส่วนของน้ำเสียแก้ไขด้วยการนำน้ำเสียมากักในบ่อ 5 บ่อ แต่ละบ่อจะเก็บไว้ในระยะเวลาต่างกัน จากนั้นเติมออกซิเจนด้วยการเติมแพลงตอนและสาหร่ายในบ่อ ปลูกต้นธูปฤาษี กกกลม และหญ้าแฝกอินเดียริมบ่อน้ำเพื่อดูดซับน้ำเสีย ซึ่งบ่อไหนสะอาดแล้วค่อยปล่อยลงสู่คลอง

เมื่อน้ำในแม่น้ำเพชรบุรีเริ่มได้รับการบำบัด โดยแต่ละวันมีการบำบัดน้ำเสียได้หลายพันลูกบาศก์เมตร น้ำเริ่มกลับมาใสสะอาด นกเริ่มกลับมา และปลาก็กลับมามีจำนวนมากขึ้น หาดโคลนก็มีหอยตลับที่สามารถเก็บขายได้ทุกวัน ชาวบ้านเริ่มกลับมาและเศรษฐกิจครัวเรือนเริ่มดีขึ้นอีกครั้ง ศ.ดร.เกษม จันทร์แก้ว ผู้อำนวยการโครงการแหลมผักเบี้ย ซึ่งเป็นนักวิจัยและพัฒนารุ่นแรกของโครงการ ได้ระบุว่า นับตั้งแต่แนวคิดพระราชดำริ โครงการแหลมผักเบี้ยนั้นจนประสบความสำเร็จ ได้มีการก่อตั้งโครงกาย่อยๆกว่า 400 โครงการ เพื่อแก้ไขปัญหามลภาวะในระดับที่ใหญ่ขึ้น แต่ยังใช้พลังงานธรรมชาติเหมืนเดิม เช่น โครงการแยกน้ำเสียออกจากโรงงานอุตสาหกรรมรถยนต์ ซึ่งทาง ศ.ดร.เกษม ยังกล่าวต่อว่า โครงการพระราชดำริ แหลมผักเบี้ย นั้นได้ต่อยอดโครงการบำบัดน้ำเสียออกไปอีกหลายจังหวัด ทำให้รู้ว่ายังมีปัญหาสิ่งแวดล้อมมากมายในหลายพื้นที่ ซึ่งแก้ไขด้วยการใช้ธรรมชาติบำบัด

นมวัว รายได้เลี้ยงชีพเพื่อเกษตรกรตามพระราชดำริ

   นมวัวนั้นเป็นอาหารที่มีประโยชน์ เราจะเห็นผลิตภัณฑ์จากนมวัวมากมายตามซุปเปอร์มาร์เก็ต ดังนั้นนมวัวจึงเป็นสิ่งที่สามารถหาได้ง่าย และสะดวก แต่ถ้าหากเป็นสมัยก่อนนั้น นมวัว เป็นสิ่งที่คนไทยยังไม่คุ้นเคยกันนัก ซึ่งนมวัวไม่เป็นที่แพร่หลาย และนิยมในกลุ่มผู้ที่มีฐานะดีเท่านั้น อีกทั้งในสมัยก่อนนั้นอาชีพการเลี้ยงโคนมยังเป็นที่รู้จักในหมู่คนไทยเท่าใดนัก ในช่วงปี พ.ศ. 2503 ในหลวงรัชกาลที่ 9 เสด็จประพาสยุโรปเป็นเวลา  6 เดือน ในช่วงนั้นเป็นช่วงที่เกิดสงครามเย็น ประเทศไทยจำเป็นต้องสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศเพื่อแสดงให้เห็นประเทศไทยเป็นประเทศที่เป็นมิตรกับเสรีประเทศ ซึ่งระหว่างที่พระองค์เสด็จประพาสในยุโรปนั้นได้ทรงศึกษาและนำความรู้จากต่างประเทศมาใช้ในประเทศไทย

ในยุคนั้นประเทศไทยประสบปัญหาในการเกษตรอย่างมากรวมถึง พื้นที่ป่าก็หดหายไปจำนวนมากจากการทำไร่เลื่อนลอย เมื่อพระองค์เสด็จเยือนประเทศเดนมาร์ก และทอดพระเนตรการทำฟาร์มโคนม ซึ่งมีการผลิตนมวัวสดๆมาใช้เป็นอาชีพของคนในประเทศ รวมถึงนมวัวนั้นมีประโยชน์มากมาย ท่านทรงเห็นว่ากิจการการเลี้ยงโคนมนั้นเป็นอาชีพที่มั่นคงและช่วยให้คนไทยมีนมไว้ดื่มกินด้วย และเป็นทางเลือกหนึ่งให้กับประชาชนอีกด้วย ในสมัยนั้นนมวัวในไทยยังไม่เป็นที่นิยมเท่าใดนัก ประชาชนรู้จักเพียงนมข้นหวาน ซึ่งไม่ดีต่อสุขภาพมากและไม่เหมาะสมกับเด็ก ด้วยพระราชดำริของพระองค์ท่าน จึงก่อกำเนิด ฟาร์มโคนมไทย-เดนมาร์ก ขึ้นในปีถัดมาซึ่งเป็นฟาร์มโคนมแห่งแรกของประเทศไทย ตั้งอยู่ที่ อำเภอมวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี ซึ่งโครงการนี้เกิดขึ้นจากรัฐบาลเดนมาร์ก ถวายโครงการส่งเสริมการเลี้ยงโคนมในประเทศไทย

ต่อมาในปี พ.ศ. 2505 ในหลวงรัชกาลที่ 9 ทรงสร้างโรงโคนมภายในสวนจิตรดาในเขตพระราชฐานขึ้น เพื่อใช้ในการทดลองและเผยแพร่ความรู้ให้แก่ข้าราชการภายใน รวมถึงการปลูกหญ้าที่ใช้เป็นอาหารของวัวเพื่อนำไปใช้กับเกษตรกรในการเลี้ยงโคนม และปรับปรุงสายพันธุ์วัวให้เข้ากับอากาศในประเทศไทย การตั้งโรงโคนมนั้นเพื่อส่งเสริมการดื่มนมวัวในสมัยนั้น ซึ่งหลังจากที่ฟาร์มโคนมกำเนิดขึ้น ก็มีการจำหน่ายนมวัดชนิดกล่องในราคาถูก ซึ่งทำให้คนไทยเริ่มหันมาบริโภคนมวัวเพิ่มขึ้น ทำให้การเลี้ยงโคนมกลายเป็นทางเลือกใหม่ทางการเกษตรของคนไทย และในปี พ.ศ. 2509 ได้ทรงก่อตั้งโรงนมผงสวนดุสิตขึ้น ซึ่งเป็นโรงงานผลิตนมผงแห่งแรกของไทย เพื่อนำนมวัวมาแปรรูปเป็นทางเลือกใหม่ของประชาชน หลังจากนั้นก็มีการก่อตั้งโรงงานแปรรูปผลิตภัณฑ์จากนม เช่น นมอัดเม็ด เนยแข็ง นมยูเอชที นับตั้งแต่วันนั้นจนถึงวันนี้ทำให้เรามีนมสดดื่มให้เลือกจำนวนมาก

โครงการแก้มลิง แก้ไขปัญหาน้ำท่วม

ปัญหาน้ำท่วมขังในกรุงเทพนั้นถือว่าเป็นปัญหาสำคัญของพื้นที่ดังกล่าวเนื่องจากบริเวณกรุงเทพนั้นเป็นเขตพื้นที่ลุ่มต่ำกว่าระดับน้ำทะเล และเป็นดินอ่อน ซึ่งส่งผลกระทบบริเวณทางตะวันออกซึ่งเป็นจุดที่น้ำไหลลงไปในทะเล โครงการแก้มลิงนี้เริ่มต้นขึ้นเมื่อ เหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ ในกรุงเทพ ปี 2538 ซึ่งเป็นเหตุการณ์น้ำท่วมขังที่รุนแรงอีกเหตุการณ์หนึ่ง โดยกินระยะเวลานานหลายเดือน  โครงการแก้มลิง เป็นแนวคิดตามพระราชดำริว่าด้วยเรื่องการแก้ไขปัญหาน้ำท่วม วันที่ 14 พฤศจิกายน พ.ศ. 2538 ได้มีพระราชดำริในการสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่เพื่อใช้ในการเก็บกักและรองรับน้ำที่ระบายออกมาตามลำคลอง และแม่น้ำ ซึ่งการสร้างแก้มลิงนี้ช่วยลดปัญหาน้ำท่วมขังในกรุงเทพได้อย่างมาก

ที่มาของโครงการแก้มลิงนั้น พระองค์ท่านได้มีแนวคิดจากลิงที่อมกล้วยไว้ในปากปริมาณมากเพื่อเก็บไว้กินในยามขาดแคลนอาหาร ลิงจะเก็บอาหารไว้บริเวณแก้มทำให้แก้มมีขนาดใหญ่ขึ้น ลิงจะเก็บไว้และค่อยๆเคี้ยวอาหารที่เก็บไว้บริเวณแก้มจนหมด ด้วยแนวพระราชดำรินี้ จึงเกิดเป็น “โครงการแก้มลิง” ขึ้น เพื่อสร้างพื้นที่กักเก็บน้ำ ไว้รอการระบายน้ำเพื่อใช้ประโยชน์ในภายหลังรวมถึงแก้มลิงยังมีประโยชน์ช่วยให้น้ำที่ถูกเก็บไว้เมื่อระบายสู่คลองจะช่วยให้น้ำไปบำบัดน้ำเสียให้เจือจางลงด้วย

โครงการแก้มลิง นั้นจะเริ่มจากพื้นที่ระบายน้ำออกจากพื้นที่ตอนบน เพื่อให้น้ำที่ไหลมาจากทางเหนือและระบายลงสู่คลองพักน้ำบริเวณชายทะเล เมื่อระดับน้ำทะเลลดลงน้ำในคลองที่ถูกเก็บไว้ก็จะไหลลงสู่ทะเลตามธรรมชาติต่อไป โดยน้ำที่ค้างอยู่ทางเหนือก็จะไหลลงมาที่อ่างเก็บน้ำหรือแก้มลิง เพื่อเก็บน้ำไว้ก่อนเพื่อรอให้น้ำทะเลลดลงและไหลออกสู่ทะเลต่อไป ครงการแก้มลิงแบ่งเป็น 2 ส่วนคือ ส่วนที่ 1 บริเวณโครงการระบายน้ำในพื้นที่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา โดยจะใช้คลองที่ตั้งอยู่ชายทะเลด้านจังหวัดสมุทรปราการ เพื่อใช้ระบายน้ำบริเวณจังหวัดทางภาคกลางของประเทศ และส่วนที่ 2 บริเวณฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา โดยใช้คลองมหาชัย และ แม่น้ำท่าจีน เพื่อรองรับน้ำจากทางภาคกลางบริเวณ จังหวัดอ่างทอง อยุธยา ปทุมธานี นครปฐม และกรุงเทพมหานคร เพื่อให้น้ำระบายลงสู่ทะเลด้านจังหวัดสมุทรสาคร

โครงการแก้มลิงถือว่าเป็นการแก้ไขปัญหาน้ำท่วมได้อย่างดีมาก ช่วยบรรเทาความเดือดร้อนของประชาชนในปัญหาน้ำท่วมขังเป็นเวลานานพระมหากรุณาธิคุณของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพล อดุลยเดช ฯ ที่พระองค์ทางห่วงใยต่อประชาชนของพระองค์ที่ทรงพระราชดำริให้สร้างอ่างเก็บน้ำแก้มลิงขึ้นในปัจจุบันโครงการแก้มลิงมีทั้งสิ้น 3 แห่ง ได้แก่ โครงการแก้มลิง “แม่น้ำท่าจีนตอนล่าง, โครงการแก้มลิง “คลองมหาชัย-คลองสนามชัย”, โครงการแก้มลิง “คลองสุนัขหอน”

ฝายชะลอน้ำ

ประเทศไทยในอดีตนั้นเป็นแหล่งที่มีพื้นที่แห้งแล้งมากเมื่อเข้าสู่ช่วงฤดูร้อน ระดับน้ำที่ลดลงและบางแห้งเป็นพื้นที่แห้ง น้ำไม่สามารถเก็บกักไว้ได้ทำให้แม่น้ำ และลำคลองต่างๆแห้งแล้งนำไปสู่ภัยแล้งประเทศประสบการปัญหาดินเสื่อมโทรมและต้นไม้ที่น้อยในป่า โครงการสร้างฝายชะลอน้ำจึงเกิดขึ้นตามแนวพระราชดำริ ฝายชะลอน้ำ หรือ ฝายแม้ว เป็นเขื่อนกั้นน้ำขนาดเล็กใช้สำหรับการชะลอน้ำกึ่งถาวรประเภทหนึ่ง เพื่อช่วยลดปัญหาปริมาณน้ำที่แห้งแล้ง นอกจากนี้ยังสามารถเก็บน้ำไว้ใช้ยามแล้งอีกด้วย ฝายแม้วเป็นชื่อเรียกโครงการตามแนวพระราชดำริ เกี่ยวกับวิศวกรรมแบบพื้นบ้าน ซึ่งเป็นการสร้างเขื่อนเล็ก หรือ คันกั้นน้ำ โดยใช้วัสดุจากธรรมชาติทั้งหมด วัสดุตามธรรมชาติที่หาได้ง่ายภายในบริเวณที่สร้างฝาย เช่น กิ่งไม้ ก้อนหินหรือแม้กระทั้งเถาวัลย์ที่นำมาร้อยเป็นเชือก ประกอบฝายกั้นน้ำด้วย

ฝายชะลอน้ำนั้นจุดประสงค์ในการสร้างเพื่อกั้นชะลอน้ำในลำธาร หรือทางน้ำเล็กๆ ให้ไหลช้าลง และขังอยู่ในพื้นที่ลำธารดังกล่าว เพื่อให้น้ำจากส่วนที่ถูกกั้นมีปริมาณเพิ่มขึ้น เมื่อน้ำเพิ่มสูงขึ้นเป็นเวลานานๆเข้า ส่วนพื้นที่โดยรอบจะได้รับการฟื้นฟู เพื่อให้พื้นที่ต่างๆที่เคยแห้งแล้งกลับมาได้รับการฟื้นฟูขึ้นอีกครั้งทำให้พื้นดินริมลำธารนั้น รวมถึงต้นไม้โดยรอบเจริญเติบโตได้อย่างดี นับว่าเป็นการฟื้นฟูพื้นที่ป่าเสื่อมโทรมให้เกิดความชุ่มชื้นมากพอที่จะพัฒนาการเป็นป่าสมบูรณ์ขึ้นได้ในอนาคต นอกจากนี้ตามโครงการพระราชดำริ ฝายชะลอน้ำนั้นนับว่าช่วยให้พื้นที่ลำน้ำได้มีการเก็บน้ำไว้ใช้ในช่วงหน้าแล้งได้ โครงการพระราชดำริฝ่ายชะลอน้ำเริ่มทดลองขึ้น บริเวณ โครงการห้วยฮ่องไคร้ จ.เชียงใหม่ ซึ่งมีการสร้างฝายขึ้นเพื่อทดลองความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่า และประสบผลสำเร็จจนเป็นตัวอย่างให้กับโครงการอื่นๆต่อมา ซึ่งได้มีการอธิบายความรู้ต่างๆกับแก่ประชาชนตามหมู่บ้านที่มีลำธารเล็กๆ ซึ่งบอกถึงประโยชน์ต่างๆ ซึ่งชาวบ้านต่างก็ให้ความร่วมมืออย่างดี และร่วมกันสร้างฝายชะลอน้ำขึ้นและประสบความสำเร็จมาก

ฝายชะลอน้ำมีประโยชน์ในด้านต่างๆมากมายซึ่งตามโครงการพระราชดำรินั้นการสร้างฝายเป็นการสร้างฝายแบบไม่ถาวรและไม่ใช้วัสดุแบบถาวร จะใช้วัสดุตามธรรมชาติเท่านั้น เช่น การสร้างฝายชะลอน้ำนั้นสามารถมีน้ำไว้ใช้ยามหน้าแล้ง โดยน้ำยังสามารถไหลซึมผ่านตามร่องไม้ หรือ ล้นฝายได้ ซึ่งไม่ได้ใช้สร้างแบบถาวร ฝายชะลอน้ำช่วยให้ชะลอความแรงของน้ำหลาก ช่วยลดการกัดเซาะของตลิ่งลำน้ำ ซึ่งการเซาะของน้ำนั้นอาจส่งผลให้เกิดตลิ่งพังเนื่องจากความแรงของน้ำ สามารถใช้ทำการเกษตรได้ตลอดทั้งปี เช่น ปลูกผัก เลี้ยงสัตว์ ทำไร่ ทำสวน เนื่องจากตัวฝายสามารถเก็บน้ำไว้ใช้ในช่วงฤดูแล้ง